Deneme nedir?
Denemeler,  Genel,  Yazalım

Deneme Nedir? Deneme Türünün Özellikleri Nelerdir?

Deneme; bir konu hakkında, belli bir bakış açısıyla insanları ikna etmeye çalışan ve bir kurala bağlı olmadan yazılan nesir türüdür. Üslubu samimidir. Kesin yargıya varmak gibi bir amaç taşımaz. İnsanı ilgilendiren her konuda yazılır. Diğer bir ifadeyle, yazarın bir konu hakkında kişisel duygu, düşünce ve görüşlerini anlattığı metinlerdir.

Deneme, tür olarak edebiyatımıza Batı edebiyatlarından geçmiştir, fakat batılı anlamda Türk edebiyatında anlam kazanması Tanzimat sonrasına kalmıştır. Özellikle ‘essay’ karşılığına denk gelen deneme sözcüğünün kullanımı, Cumhuriyet dönemi sonrasıdır.

Deneme, Batı Edebiyatı’nda Montaigne’in icadı olarak kabul edilmektedir. Les Essais adlı eserinin girişinde (1580’de) Montaigne, bir nevi denemeyi tanıtmış olur. Zamanla dünya edebiyatında yaygınlık kazanan ‘deneme’ yazısına Cumhuriyet öncesi dönemde kalem tecrübesi, tecrübe-i kalemiyye denmiştir.

Deneme Türünün Özellikleri

Tenkit içeren bir tür hâline gelen denemeye birçok dergide rastlamak mümkündür. Bu türü, diğer yazınsal türlerden ayıran belli başlı noktalar vardır. Deneme yazısının özelliklerini şu şekilde sıralayabiliriz:

  • Serbest bir nesir türüdür.
  • Makale gibi düşünseldir fakat daha kısadır.
  • Genel okuyucuya hitap etmeyi amaçlar.
  • Belirli bir tekniği yoktur.
  • Kuralları ve ilkeleri yoktur.
  • İspat gayreti taşımaz.
  • Her konuda yazmak mümkündür.
  • Monoloğu andırır.
  • Samimi bir üslup içerir.

Deneme Türleri

Denemeleri içerik ve üslup bakımından genel olarak iki grupta incelemek gerekir.

1. Üslup Bakımından Denemeler

a. İnformal-Senli Benli Deneme

Montaigne tarzı denemelerdir. Senli benli üslubundan dolayı yazının samimi bir ilişkiye sahip havası vardır. Genellikle yazılan konular günlük olayları kapsar. Konuşma dilinde yazılan bu türe örnek olarak Nurullah Ataç denemeleri verilebilir.

b. Formal-Resmî Deneme

Bacon tarzı denemelerdir. Yazar otoriter bir kimlikle konuşur ya da ele aldığı konuda bilgi sahibi olduğunu etkin biçimde gösterir. Bu türde denemeler öğretici, sistematik ve açıklayıcıdır. Yazar, yazı içerisinde kullanacağı örnekleri konu hakkında yazılmış ciddi yazılardan seçer. Yahya Kemal’in denemeleri bu gruba örnek verilebilir.

2. İçerik Bakımından Denemeler

a. Konusunu Sanat ve Edebiyattan Alan Denemeler

Sanat ve edebiyat konulu denemeler; şiir, müzik, hikaye ve resim gibi içeriklerin işlendiği yazılardır. Yazar kişisel görüş ve düşüncelerini belirtir; ancak bu denemelerin öznel bir eleştiri niteliği kazandığını görmek de mümkündür. Sıklıkla sohbet ve fıkra türlerini andırır. Cemal Süreya-Şapkam Dolu Çiçekle, Nurullah Ataç-Günlerin Getirdiği ve Cemil Meriç-Kırk Ambar bu tür denemeye örnektir.

b. Psikoloji-Felsefe Konulu Denemeler

Genellikle akademisyenlik yapan yazarların felsefe, sosyoloji ve psikoloji gibi konularda yazdıkları denemelerdir. Bu türe, Suna Tanaltay-Sevdikçe eseri örnektir.

c. Şehir Konulu Denemeler

Bu tür, gezi yazılarına yakındır ama üslup ve anlatım açısından birtakım ayırt edici özellikleri bulunur. Ahmet Rasim-Şehir Mektupları, Yahya Kemal-Aziz İstanbul, Ahmet Hamdi Tanpınar-Beş Şehir gibi eserler, bu türde yazılmış denemelere örnektir.

d. Sosyal, Siyasi, Dinî Konulu Denemeler

Bu türde yazılmış denemelere örnek olarak verilen eserler: Mehmet Kaplan-Nesillerin Ruhu, Tahsin Banguoğlu-Kendimize Geleceğiz, İsmet Özel-Üç Mesele, Nurettin Topçu-İslâm ve İnsan

e. Karışık Konulu Denemeler

Ahmet-Haşim- Bize Göre, Ahmet Hamdi Tanpınar-Yaşadığım Gibi, Cemil Meriç-Mağaradakiler

Deneme Yazarken Nelere Dikkat Etmek Gerekir?

İlk olarak bir konu belirlenmeli ve belirlenen konu hakkındaki düşünceler gelişigüzel not edilmelidir. Sonrasında yazılan düşüncelerin belli bir düzene sokulması gerekir. Giriş cümleleri, her yazıda olduğu gibi denemelerde de son derece önemlidir. Bu nedenle, bir denemenin giriş cümlesi dikkat çekici ve yazının devamını okumaya iten nitelikte olmalıdır. Aynı şekilde, dikkat çekici bir sonla bitmelidir.

Yazar için bir diğer önemli nokta da, düşüncelerini paylaştığı yolculukta okurun sıkılmaması ve hayal kırıklığına uğramamasıdır. Diğer yandan, paragrafların düşüncelerle uyumuna dikkat etmek gerekir.

Deneme yazarı; denemeyi yazarken, konu ile ilgili olan kendi duygu ve düşüncelerini araştırır. Eleştirmesini teklifsiz ve samimi bir dille yapar. Denemeler; daha çok fıkra, makale uzunluğunda bazen de büyük bir kitap genişliğinde olabilirler.

Sözlü/Yazılı Kompozisyon-Konuşmak ve Yazmak Sanatı, Seyit Kemal Karaalioğlu

Makale türünün özelliklerine dair merak ettikleriniz için buraya bakabilirsiniz.

Ne düşünüyorsunuz?